Door Suzanne Rouwhorst, gedragsspecialist en ontwikkelaar van de Jouw Autisme Methodiek (JAM).

In mijn vorige blog (deel 1) beschreef ik al hoe de Jouw Autisme Methodiek bijdraagt aan inclusief onderwijs. Ik ben zo blij met de ontwikkeling richting steeds inclusiever onderwijs. We stappen af van het idee dat ieder kind in een hokje moet passen, en we omarmen neurodiversiteit. We willen onderwijs waarin ieder kind kan meedoen.
De uitspraak “het gaat niet om wat je hébt, maar om wat je nodig hebt” hoor ik steeds vaker. En terecht, want ieder kind verdient een omgeving die aansluit. Ik sprak letterlijk deze zin uit in een artikel in Trouw over neurodiversiteit en diagnoses. Ik weet als geen ander dat geen kind in een hokje past…

Toch zie ik iets gebeuren wat mij zorgen baart: in onze drang om inclusief te zijn, dreigt kennis over autisme zelf te verdwijnen. Alsof diagnostiek niet meer past bij inclusief denken. Alsof diagnoses per definitie beperken. Maar dat is een misverstand: We kunnen pas weten wat iemand nodig heeft, als we weten wíe diegene is.

Een diagnose is geen etiket, of een label, dat je opplakt, maar de uitkomst naar een zoektocht om gedrag te begrijpen. Het is het startpunt van een gesprek, niet het eindpunt. Wanneer we spreken over “geen label, tenzij…”, vergeten we soms dat een diagnose ook erkenning biedt: “Er is een reden waarom ik anders denk, voel of reageer.” Of: “Deze leerling heeft écht iets anders nodig dan het grootste gedeelte van de groep om zich goed te kunnen voelen”.

Zonder kennis over hoe een brein werkt, welke prikkels binnenkomen en wat helpt om te reguleren, vragen we van leerkrachten om onderwijs op maat te bieden aan iemand die ze niet kennen. Dat is geen inclusie, dat is overvraging. Van zowel de leerkracht als de leerling zelf.

De tijd en mogelijkheden die een leerkracht heeft om bij iedere leerling ‘from scratch’ te moeten beginnen met onderzoeken, uitzoeken, wat zijn ondersteuningsbehoeften zijn, zijn er gewoonweg niet. We zouden gebruik moeten maken van de overlap in ondersteuningsbehoeften die groepen kinderen hebben, zonder daarmee te zeggen dat ieder kind (met autisme, met ADHD) hetzelfde is. We zouden dankbaar moeten zijn voor het feit dat er, door gespecialiseerde zorgprofessionals, zeer zorgvuldig is gekeken naar wie een kind is en dat er uit dat onderzoek een classificatie, een diagnose komt die maakt dat er (h)erkenning is van wat die leerling nodig heeft om goed te kunnen functioneren.

Het idee dat een diagnose (autisme) niet meer nodig zou zijn om deze groep leerlingen goed te kunnen ondersteunen is wat mij betreft vragen om nóg grotere problemen voor deze kinderen en jongeren.

Eerder schreef ik al een blog over de zorgwekkende cijfers als het gaat om de uitval van kinderen en jongeren uit het onderwijs, en zelfs uit het leven. De laatste cijfers van het Nederlands Autisme Register laten een significante stijging zien van het aantal kinderen met autisme dat thuis zit (geen onderwijs meer kan volgen) van 4,1% in 2013 naar 13,3% in 2023 (NAR, 2025).

Wereldwijd onderzoek laat zien dat leerlingen met autisme nog steeds oververtegenwoordigd zijn onder de groep die uitvalt in het onderwijs — ook in landen waar inclusief onderwijs al langer de norm is. Dat onderstreept hoe belangrijk gerichte, autismespecifieke ondersteuning blijft, juist om inclusie daadwerkelijk te laten slagen. Het lijkt erop dat juist uitdagingen die kinderen en jongeren met autisme in het leven hebben (overprikkeling, de energie die sociale contacten kosten) belemmerend zijn om binnen het regulier (inclusief) onderwijs te kunnen functioneren.

Uit recent promotieonderzoek van Kim Jonkman (2025) blijkt dat autismezorg (ook binnen het onderwijs) vaak onvoldoende aansluit bij wat mensen met autisme zélf ervaren als helpend. De ondersteuning is te weinig afgestemd op hun beleving, wensen en voorkeuren. Zij benadrukt dat goede zorg niet alleen draait om het verminderen van symptomen, maar juist om het vergroten van welzijn, zelfvertrouwen en het gevoel écht begrepen te worden.

Zonder diagnose worden leerlingen met autisme aangemoedigd, zo niet gedwongen, hun ware ‘ik’ te verbergen. We noemen dat camoufleren (of maskeren: het verbergen van autistische kenmerken om te voldoen aan sociale verwachtingen) en dit vraagt enorm veel energie.

Leerlingen lijken dan mee te doen, maar raken innerlijk uitgeput omdat er geen ruimte is voor rust, begrip of aanpassingen. Camouflage is cognitief en emotioneel zwaar en hangt samen met verhoogde stress, angst en depressieve klachten. Echte inclusie betekent dus ook: ruimte maken om níet te hoeven verbergen.

Een diagnose helpt hierbij niet alleen om jezelf te mogen zijn, maar maakt ook herkenning mogelijk, het je verbonden voelen met een ander die ‘net is als jij’. Een ervaringsdeskundige Jouw Autisme trainer noemt hierbij het woord ‘deelgenoten’. Deze herkenning kan van grote steun zijn als je het gevoel hebt dat je leeft in een ‘andere wereld’ en voortdurend aanloopt tegen verwachtingen waar je niet aan kunt voldoen.

In de Jouw Autisme Methodiek gaan wij ervan uit dat kennis over de diagnose alleen niet voldoende is. Autisme kent een unieke uiting per persoon, waarbij gedrag vaak geen goed beeld geeft van de onderliggende behoeften.

Dit vereist dat je ‘anders kunt kijken’: Niet kijken naar wat iemand (of jij zelf) doét, maar je op basis van kennis over dit kind (over jezelf) afvragen waar gedrag vandaan komt en wat een kind (jij) hierin nodig heeft. Dit vraagt naast kennis van autisme in het algemeen om een individuele benadering, die zorgt voor een betere match tussen omgeving en die individuele kwetsbaarheden.
Anders kijken vraagt dus niet alleen kennis over de (DSM) kenmerken van autisme, maar ook over bijvoorbeeld stressregulatie, executieve functies, prikkelverwerking, emotionele ontwikkeling en opgelopen trauma’s. De veertien thema’s die in de Jouw Autisme Methodiek voorkomen, kwamen naar voren uit het (prijswinnend) masteronderzoek dat ik deed tijdens mijn specialisatie tot autismespecialist en zijn de basis van de twee boeken die ik schreef.

Pas wanneer we al die thema’s meenemen, leren we een kind echt kennen en begrijpen in wat hij nodig heeft om mee te kunnen doen.

Daarnaast is het belangrijk om ook de context mee te nemen in het begrijpen en bepalen van belangrijke ondersteuningsbehoeften. Autisme ‘heb je’ niet in je eentje. Het is altijd een samenspel tussen persoon en omgeving.

Veel jongeren met autisme vallen uit omdat er een kloof ontstaat tussen wat zij nodig hebben en wat hun omgeving vraagt (Teunissen & Orgassa, 2022). De Enactive Mind-theorie helpt om dat anders te zien: autisme is geen stoornis die ín iemand zit, maar een kwetsbaarheid die zichtbaar wordt in de afstemming met de wereld om hen heen. Gedrag krijgt betekenis in die voortdurende wisselwerking tussen persoon en context. Of het goed gaat, hangt dus niet alleen af van het kind, maar net zo goed van hoe wij als omgeving op dat kind afstemmen.

Daarom is psycho-educatie vanuit de Jouw Autisme Methodiek nooit alleen “uitleg over autisme”. Het gaat over hoe jij je weg vindt in jouw wereld, en over hoe die wereld past bij wie je bent en wat je nodig hebt om je goed te voelen.

In een inclusief onderwijssysteem is het belangrijk om niet alleen te ondersteunen, maar ook toe te rusten. (advies Onderwijsraad, 2022). We kunnen de omgeving niet in één keer perfect passend maken, maar we kunnen leerlingen wél sterker maken in hun eigen cirkel van invloed.

Psycho-educatie helpt juist dáárin. De Jouw Autisme Methodiek richt zich daarbij op het versterken van relatie, competentie en autonomie. Jongeren leren hun eigen autisme begrijpen, verwoorden en delen. Ze leren welke prikkels moeilijk voor hen zijn, wat ze extra energie kost (zoals sociale interactie) en wat hen helpt om tot leren te komen. Ze leren hun eigen profiel kennen (hun sterke kanten én kwetsbaarheden) en kunnen die kennis delen met leerkrachten, ouders en klasgenoten. Zij leren vaardigheden om wél mee te kunnen doen; ze oefenen in het maken van keuzes, het inzetten van hulpbronnen en het vragen van steun. Ook al is de omgeving (nog) niet altijd aangepast op dat wat voor hen optimaal zou zijn.

Inclusie betekent dus niet dat we verschillen negeren, maar dat we ze erkennen en begrijpen. Juist jongeren met autisme hebben baat bij kennis over zichzelf, over hun brein, over de context waarin zij functioneren. Die kennis maakt dat zij zichzelf beter kunnen reguleren én dat de omgeving hen beter begrijpt.

Dus ja: laten we streven naar inclusief onderwijs. Maar laten we daarbij niet vergeten dat echte inclusie begint bij kennen en erkennen. Zonder kennis van autisme blijft “meedoen” helaas vaak een wens, geen werkelijkheid.

Een diagnose is daarbij geen beperking, maar een kompas! Een richtingwijzer naar wat een leerling nodig heeft om zijn plek te vinden op school, in de maatschappij en in het leven. Het is vervolgens aan de professionaliteit en het vakmanschap van de begeleider, de leerkracht, de mentor of de coach om deze diagnose te vertalen naar een inclusieve ondersteuning.

Meer weten? Meld je aan voor het (gratis) webinar over Neurodiversiteit, Inclusief Onderwijs en autisme op 27 november 2025 (19:30-20:30).

In dit Zoom- Webinar van 30 minuten bespreekt Suzanne Rouwhorst, ontwikkelaar van de Jouw Autisme Methodiek, autismespecialist en auteur van ‘Vind je eigen weg met jouw autisme’ de stand van zaken rondom inclusief onderwijs voor wat betreft kinderen en jongeren met autisme; de zin en onzin van ‘labeling’; en tips om tot écht inclusief onderwijs te komen voor jongeren met autisme. De Jouw Autisme Methodiek zal als kapstok gebruikt worden voor deze tips.
Na deze bijdrage is er ruimte voor vragen en een gesprek over dat wat jongeren met autisme nodig hebben om mee te kunnen doen.

Meld je aan via de QR code of klik hier om jouw deelname op te geven. Je ontvangt dan een week van tevoren een Zoom-link waarmee je kosteloos kunt deelnemen aan dit Webinar.